با دوران اوّل اين گونه نوشته‌ها ، بتقريب ، همه از آثار مدوّن قرنهاى پانزدهم و شانزدهم است . به علاوه ، نفوذ آن بر مكتب قديم جغرافيايى و نوشته‌هاى كيهان نگارى بعد ناچيز بوده است ، ولى اين قصه كمتر نتيجهء غفلت و بيشتر از آنجا بوده كه اطّلاعات تجربى اين دريانوردان كاملا مخالف با فرضيّات علمى رايج آن دوران بود كه از مكتب يونان و تصوّرات تورات مايه داشت . غالب جغرافى شناسان اين دريانوردان را مىشناختند و با آثارشان آشنا بودند و در بعضى از موارد با اطّلاعات جالب آنها و نتايجى كه از لحاظ نقشه شناسى داشت موافق نبودند . مقدسى با لحنى پر شور از مشاهدات خود بر سواحل جزيرة العرب ، از قلزم تا آبادان ، و آثار مدوّن مورد استفادهء دريانوردان و گفت و گو با پيرى كه شكل دريا را مىشناخت 9 سخن آورده و نتيجه مىگيرد كه اين اطّلاعات مخالف پندارهاى رايج جغرافيايى است . گويد : بر اين دريا دو هزار فرسنگ برفتم و همهء جزيره را از قلزم تا آبادان دور زدم ، بجز مسافتها كه كشتى ما را به جزيره‌ها و گردابها كشيد و با پيرانى كه به دريا زاده و به راه بزرگ شده بودند از ناخدايان و اشتيامان و نمايندگان و بازرگانان ديدار كردم و ديدمشان كه دريا و بندرها و بادها و جزاير آن را نيك شناسند . و دربارهء وضع و حدود آن پرسيدم و بديدم كه در اين باب دفترها دارند كه مطالعه كنند و بر آن متّكى باشند و به مضمونش عمل كنند و قسمتى از آن را پس از تأمّل و تدبّر برگرفتم و با نقشه‌ها كه گفتم مقابله كردم و يك روز كه با ابو على ابن حازم بودم و به دريا مىنگريستيم و به ساحل عدن بوديم ، مرا گفت چرا انديشناكى ؟ گفتم خدا شيخ را مؤيّد بدارد ، عقلم در اين دريا حيران شده كه اختلاف دربارهء آن بسيار است و اكنون شيخ از همه كسان به كار آن داناتر است ؛ كه پيشواى تاجران است و كشتيهاى وى پيوسته به جاهاى دور دست سفر كنند . اگر خواهد ، دريا را براى من وصف كند چنان كه بر آن اعتماد كنم و از شك درآيم . گفت : سؤال از دانا كردى . آنگاه ريگ را با دست صاف كرد و دريا را بر آن كشيد كه نه به شكل طيلسان ( عبا ) بود 10 و نه طير ( پرنده ) ، 11 و شعبه‌هاى آن را بنمود و گفت : صورت دريا اين است و صورتى جز اين ندارد و من آن را ساده كشيدم و شعبه‌ها و خليجها را واگذاشتم بجز شعبهء ويله ، كه سخت معروف است و بايد شناخت ، كه سفر بر آن بسيار كنند ؛ و آنچه را مايهء اختلاف است بگذارم و چيزهاى مورد اتفاق را رسم كنم . 12 مقدسى از روى قصد امّا بدون تمسخر گويد كه شيخ درياشناس ، دريا را بى « عبا » و « پرنده » براى او كشيد . شايد از ياد نبرده باشيم كه كلمهء اوّل ، يعنى « عبا » در نقشه‌هاى خوارزمى ، كه از بطلميوس مايه داشت ، آمده بود و در كلمهء « پرنده » اشاره به نظريه‌اى است كه اقوام سامى داشتند و بعضى از جغرافى شناسان عرب از آن ياد كرده‌اند كه زمين را به صورت پرنده‌اى